Een commercieel huurcontract dat is ondertekend door iemand wiens toestemming onder dwang is afgedwongen. Een vastgoedverkoop die is gesloten terwijl het voorwerp van de overeenkomst onrechtmatig was. In beide situaties moet de overeenkomst nietig worden verklaard, maar de gevolgen verschillen sterk naargelang de geschonden regel het algemeen belang of een particulier belang beschermde. Precies dat onderscheid maakt artikel 1179 van het Burgerlijk Wetboek, en de praktische gevolgen ervan reiken veel verder dan de juridische theorie.
Absolute of relatieve nietigheid: wat de kwalificatie betekent voor een rechtsvordering
In de praktijk is de eerste vraag bij een overeenkomst met een gebrek niet: ‘Is de overeenkomst nietig?’, maar: ‘Wie kan de nietigheid ervan vorderen?’ Het antwoord hangt rechtstreeks af van de kwalificatie in artikel 1179 van het Burgerlijk Wetboek: de nietigheid is absoluut wanneer de geschonden regel het algemeen belang beschermt, en relatief wanneer die alleen een particulier belang beschermt.
In de praktijk bepaalt dit onderscheid wie bevoegd is om een vordering in te stellen. Iedereen die een belang kan aantonen, kan zich op absolute nietigheid beroepen, met inbegrip van het openbaar ministerie. Zo kan een inwoner bijvoorbeeld een overeenkomst aanvechten die door zijn gemeente is gesloten als de ondertekenaar niet bevoegd was om de gemeente te binden.
Relatieve nietigheid kan alleen worden gevorderd door degene die de geschonden regel moest beschermen. Als een koper het slachtoffer is geworden van bedrog, kan alleen die koper (of diens rechtsopvolgers) een vordering instellen. De verkoper kan zijn eigen frauduleuze handelwijze niet aanvoeren om de verkoop nietig te laten verklaren.
Dit verschil heeft rechtstreeks invloed op de processtrategie. Als we een derde vertegenwoordigen die is benadeeld door een overeenkomst met een onrechtmatige inhoud, biedt de weg van absolute nietigheid ruime mogelijkheden om een vordering in te stellen. Als we een partij bijstaan die het slachtoffer is van een wilsgebrek, moeten we eerst nagaan of juist die partij bevoegd is om de vordering in te stellen.

Bevestiging van de nietige overeenkomst: strikte voorwaarden en de aanmaningsprocedure
Een overeenkomst die relatief nietig is, hoeft niet per se te verdwijnen. De beschermde partij kan besluiten de overeenkomst in stand te houden door deze te bevestigen. Deze mogelijkheid bestaat niet bij absolute nietigheid. Dat is een ander belangrijk gevolg van de kwalificatie.
Bevestiging is alleen geldig als de partij op de hoogte is van het gebrek en de oorzaak van de nietigheid is weggevallen. Artikel 1182 van het Burgerlijk Wetboek vereist dat een uitdrukkelijke bevestiging het voorwerp van de verbintenis en het gebrek dat de overeenkomst aantast, vermeldt. Bij dwang kan de overeenkomst pas worden bevestigd nadat de druk is opgehouden.
Ook vrijwillige uitvoering van de overeenkomst kan gelden als stilzwijgende bevestiging, mits de partij daarbij volledig op de hoogte was. Uit het enkele feit dat een huurder de huur is blijven betalen, kan geen bevestiging worden afgeleid als die niet wist dat zijn toestemming gebrekkig was.
De aanmaningsprocedure van artikel 1183
Een veelvoorkomende situatie: een partij vermoedt dat de andere partij zich op relatieve nietigheid zou kunnen beroepen, maar die onzekerheid zet de contractuele relatie op losse schroeven. Artikel 1183 van het Burgerlijk Wetboek biedt een concrete oplossing. De rechthebbende kan schriftelijk worden verzocht de overeenkomst te bevestigen of binnen zes maanden de nietigheid ervan te vorderen.
Als de ontvanger binnen die termijn geen actie onderneemt, wordt de overeenkomst geacht te zijn bevestigd. Hiervoor moet de oorzaak van de nietigheid wel zijn weggevallen. In de praktijk wordt deze procedure gebruikt om een vastgesteld juridisch risico weg te nemen, zonder passief af te wachten of er een dagvaarding volgt.
Terugwerkende kracht van de nietigheid en ongedaanmaking tussen partijen
Of de nietigheid nu absoluut of relatief is, de gevolgen zijn na de uitspraak hetzelfde: de overeenkomst wordt geacht nooit te hebben bestaan. Dit is het beginsel van terugwerkende kracht uit artikel 1178, tweede alinea, van het Burgerlijk Wetboek. De partijen moeten worden teruggebracht in de toestand waarin zij zich bevonden voordat de overeenkomst werd gesloten.
Concreet betekent dit dat er over en weer ongedaanmakingen moeten plaatsvinden volgens de artikelen 1352 tot en met 1352-9 van het Burgerlijk Wetboek. De verkoper betaalt de koopprijs terug en de koper geeft de zaak terug. Bij een overeenkomst voor dienstverlening is teruggave in natura onmogelijk en vindt de ongedaanmaking plaats in de vorm van een geldbedrag.
Goede trouw en kwade trouw: directe invloed op de omvang van de ongedaanmaking
De ongedaanmaking beperkt zich niet tot het teruggeven van wat is ontvangen. Het Burgerlijk Wetboek maakt onderscheid naargelang de ontvanger te goeder of te kwader trouw was:
- Wie iets te kwader trouw heeft ontvangen, moet vanaf de oorspronkelijke betaling de vruchten, rente of gebruikswaarde vergoeden. Bij een overeenkomst die jarenlang is uitgevoerd, kan dit om aanzienlijke bedragen gaan.
- Wie te goeder trouw heeft ontvangen, hoeft deze bedragen pas vanaf het verzoek tot ongedaanmaking te vergoeden. Daardoor is de financiële blootstelling aanzienlijk kleiner.
- In beide gevallen wordt rekening gehouden met schade aan de teruggegeven zaak; die kan aanleiding geven tot een schadevergoeding.
Dit onderscheid maakt het bewijs van goede of kwade trouw tot een centraal punt in procedures over nietigheid. Een verkoper die wist dat het voorwerp van de overeenkomst onrechtmatig was, wordt niet op dezelfde manier behandeld als iemand die dat redelijkerwijs niet kon weten.
Nietigheid van de overeenkomst en gevolgen voor derden: de grenzen van de terugwerkende kracht
De terugwerkende kracht van de nietigheid heeft niet zonder meer gevolgen voor derden. Als een goed vóór de nietigverklaring van de oorspronkelijke overeenkomst is doorverkocht aan een derde die te goeder trouw is, wordt de situatie ingewikkelder.
Het Franse recht beschermt in bepaalde gevallen de derde verkrijger te goeder trouw, met name bij roerende zaken, waar bezit als titel geldt. Bij onroerend goed speelt de inschrijving in het kadaster een doorslaggevende rol. Een derde die een onroerend goed heeft verkregen en zijn titel heeft laten inschrijven, kan zich afhankelijk van de omstandigheden beroepen op zijn goede trouw tegenover degene die de nietigheid vordert.
De omvang van deze bescherming verschilt naargelang de aard van het goed, het soort nietigheid en de omstandigheden waarin de derde het goed heeft verkregen. De rechter beoordeelt dit per geval en houdt daarbij onder meer rekening met de zorgvuldigheid waarmee de derde vooraf onderzoek heeft gedaan.
Nietigheid op grond van artikel 1179 van het Burgerlijk Wetboek komt dus niet neer op het automatisch uitwissen van de overeenkomst. De kwalificatie van de nietigheid, de mogelijkheid om de overeenkomst te bevestigen, de regeling voor ongedaanmaking die afhangt van goede trouw en de bescherming van derden maken dat elke situatie een nauwkeurige analyse vereist van de feiten en de betrokken belangen.



